هنرمندان و تاریخ

انجمن علمی دانشجویان گروه تاریخ و تمدن اسلامی قرار است این هفته، روز دوشنبه 16 اسفند ساعت 12 14 نشستی برگزار کند با عنوان « تاریخ از دریچه داستان ». قرار است در این جلسه من در باره «مرز داستان و تاریخ» و دکتر گوهری در باره «ضرورت های داستان خوانی برای دانشجویان تاریخ » سخن بگوییم و در انتها نیز داستان تاریخی سرخ و سفید اثر آقای یزدانی خرم توسط آقای فرهاد حاجری، دانشجوی دوره دکتری، معرفی و نقد شود. به این بهانه نوشته ای قدیمی را که با این موضوع نسبتی دارد، در این پست آورده ام.

یک بار دوستی پرسیده بود: بجز هنرمندان، کسان دیگر هم چهره دگرگون شده ای از حوادث تاریخی به دست می دهند. بنابراین چرا کار هنرمندان مورد انتقاد قرار نمی گیرد ولی کار دیگران ناپسند قلمداد می شود؟

آنچه در این باره باید گفت این است که میان آن دیگران و ارباب هنر در رجوع  به واقعیت های تاریخی و ارائه آنها تفاوت هایی وجود دارد: این ذات هنر است که هنرمند را وادار می کند  تا به دستکاری در واقعیات بپردازد، زیرا اصولا یک اثر هنری، تنها با دستکاری در واقعیت شکل می گیرد و گرچه این نیز نوعی تحریف واقعیت است، ولی از آنجایی که همگان نسبت به آن علم و آگاهی دارند، مشکلی ایجاد نمی کند. هنرمندان هیچگاه اعلام نمی کنند که آنچه عرضه می کنند عین واقعیت است. اگر هنرمندی نیز چنین ادعایی کند، مخاطبان او می دانند که چنین نیست. اینچنین، دستکاری هنرمند در واقعیت که معمولا با هدف افزودن بر درجه زیبایی آن صورت می پذیرد، منجر به خطایی معرفتی، سیاسی یا اجتماعی نخواهد شد. مثالی در این باره می تواند به فهم بهتر مطلب کمک کند:

نیکولوس کازانتازاکیس رمانی نوشته به نام آخرین وسوسه مسیح که بر اساس آن فیلمی نیز به همین نام ساخته شده است. در این رمان، نسبت به انجیل و منابع تاریخی مسیحیت، تصویری متفاوت ازعیسی مسیح عرضه شده است، اما همگان می دانند که رمان کازانتازاکیس یک اثر هنری است و نه یک کتاب تاریخی. بنابراین در حالی که آن را می خوانند و با آن رابطه برقرار می کنند، هیچگاه به فکرشان خطور نمی کند که این گزارشی واقعی از حیات عیسی (ع) است.

دستکاری در واقعیات تاریخی نزد هنرمندان - چه خوب و چه بد - زیانی در پی ندارد و تنها وقتی منجر به سوء فهم و برداشت می گردد که مخاطبان از نظر شناخت و معرفت در آن حدی باشند که فرق هنر و تاریخ را ندانند؛ یعنی برای فهم واقعیتی تاریخی، منابع تاریخی را رها کنند و به سراغ اثری هنری بروند .